Zapis o glumcu
Sine Tale, magare moje drago! Život je česma suza i svirala jauka! Nemoj da te bol učini zlim, bolićete još više!
Čuvena replika iz ТV serije „Tale”
Hoću da osvetlim lik Safeta Pašalića, legendarnog sarajevskog Hamleta, čoveku koji je bio jedan kompletan teatar. Glumac koji je prošao sve faze u umetničkom razvoju, od putujućih trupa do osnivača pozorišta i autora zanimljive dramske literature. Dug je bio glumački put Safeta Pašalića – više od polovine ljudskog veka – na kome nije bilo mira. Večito traženje: u život i na sceni. Da li je mogao znati, pretpostaviti, mladi Pašalić, kakvim će sve životnim stazama poći? Ali zar se neko ko se nekim unutrašnjim zovom, odaziva svom životnom pozivu – zar se uopšte pita? To je sreća, retka sreća. Prepoznati svoj poziv u sebi.
Na početku karijere bio je neshvaćen od svoje sredine u rodnom gradu, i mnogi oko njega nisu nikako mogli da prihvate da jedan bogat gazdinski sin ode u „cirkuzante i komedijante”. Rođen u Brčkom 14. avgusta 1907. u gazdinskoj porodici, otac ga je nakon osnovnog i četverogodišnjeg gimnazijskog obrazovanja poslao u Trgovačku akademiju da nastavi porodičnu tardiciju. Međutim, ljudski putevi su nepredvidivi, pogotovo oni vezani za teatar i umetnost uopšte… Glumačku žicu Pašalić je ispoljio tada u prigodnim scenskim programima na radničkim proslavama u Brčkom, zbog čega je bio pod budnim okom policije, a ponekad i hapšen. Tada je reditelj „Islahijeta“, profesor Murat Sinanagić 1926. godine, povodom završetka male mature u trgovačkoj akademiji, režirao „Izbiračicu“ Koste Trifunovića. U štampanom Izveštaju osnovnih škola sreza brčanskog krajem školske 1930/31. godine pominju se i dva pozorišna komada koja su izvedena nakon sastanka Sreskog nastavničkog vijeća, održanog 6. decembra 1930. godine…
„Gotovo svake godine od 1918. u Brčko su dolazila putujuća pozorišta da se tu „potkože“ (poprave finansijsku situaciju). Narodno pozorište iz Subotice dolazilo je u Brčko 1922/23. i ostalo četiri–pet dana, a gostovalo je i Osječko kazalište” – seća se Safet Pašalić.
I sve je bilo dobro kako treba po „zakonu i redu”, dok jednog dana nije stigla u Brčko „Putujuća trupa čika–Miše Miloševića” čije je gostovanje posebno značajno za životno opredeljenje Safeta Pašalića. I prva prilika da svoj unutrašnji zov pretoči u stvarnost pružila se Safetu Pašaliću, upravo u njegovom rodnom gradu. Jednoga dana u jesen 1928. osvanule su plakate putujućeg pozorišta Miše Miloševića. Za mladog Pašalića to je bio izazov. I odluka: „Biti il ne biti“. Pa ipak biti.
„Ova družina je boravila 1928. godine u našem gradu puna dva mjeseca i za to vrijeme dala šezdeset predstava. Toliko se odomaćila da su joj građani ujutro na probu donosili doručak i rakiju. Kao gosti u njenim komadima nastupali su i mještani, što je kod publike stvaralo još veću zainteresovanost za izvedbu. Na plakatu za „Seoskog lolu“ od 25. novemra 1928. godine čitamo da mještani „Pera Mihajlović i Bogdan Grbić iz ljubavi prema pozorišnoj umjetnosti sudeluju večeras“ – seća se Pašalić.
Safet Pašalić je ostao bez ”teksta” i odmah je molio da ga prime u trupu, što su ga oni, onako reprezentativnog, primili odmah kao statistu. Dvadeset petog novembra te jeseni učiniće prve korake na profesionalnoj sceni, zaigrao je epizodnu ulogu Komesara u Totovom komadu s pjevanjem i pucanjem, „Seoska lola“, za koju su trebali brkovi. Kako onako mlad još nije bio u stanju da ih „pusti” upravnik Milošević će mu lično „nacrtati” brkove, govoreći mu: „Eto sada si ušao u svet glume, koji nećeš nikada više napustiti…” Zaigrao na opšte iznenađenje svojih sugrađana.
Odlaskom putujućeg pozorišta iz brčanskog hotela „Srbija“, gdje su igrane predstave, počinje dug put u umjetnost zatočenika boginje Talije Safeta Pašalića. Sa istom tom grupom odlazi i Mehmedalija Kučukalić i Boško Jovanović.
„No, mi ipak nijesmo prvi profesionalni glumci iz Brčkog, – potvrđuje i priseća se Safet Pašalić – prije nas je u putujućim pozorištima igrao brat Boška Jovanovića – Nemanja.”
Tako on pravi najbolji potez u svom životu jer je radio celog života ono što je najviše voleo. Krenula je jedna sjajna umjetnička karijera te 1928. godine. U rodnom gradu 1929. godine Safet Pašalić stečenim rediteljskim iskustvom u Putujućem pozorištu režira predstavu „Islahijeta“ – „Ismet i Almasa“ Ademage Mešića.
Safet Pašalić je onda igrao u Trupi Stojana Živanovića, pa potom Roberta Matijevića – Mateka, ali je svoj razvoj vezao i za Putujuće kazalište Bore Danitija… To je bilo doba kada mladi Pašalić biva tražen kao tumač široke lepeze uloga ljubavnika.
„Sjećam se – priča Pašalić – Dobrice Milutinovića, Branka Gavelle, Josipa Pavića, Velimira Živojinovića Massuke, Vereščagina, Vase Kosića, Mile Dinulović, Milivoja Živanovića… Mnogih velikih glumaca i reditelja se sjećam. Ali izdvojiću dvojicu koji su mi u glumačkom životu s posebnim poštovanjem ostali u sjećanju: Josipa Pavića i Branka Gavellu. Taj daroviti glumac Josip Pavić otkrio mi je tajnu kako se „Radi na ulozi“: – Gledaj u životu, živi na sceni! – Jednom, dok smo se peli na peti kat zgrade na Savskoj cesti, gdje je Pavić stanovao, započeli smo razgovor o Šekspirovom „Hamletu“. Tri sata smo se peli na taj peti kat. Pavić, sav zanesen likom danskog kraljevića, probudio je u meni želju da igram Hamleta. Ta želja ispunjena je nekoliko godina kasnije, i to u režiji velikog reditelja Branka Gavelle. Bili su to lijepi dani. Bili su to i teški dani.”
„Sjećam se, jako kasna jesen, hladna. Treba da igramo predstavu. Glumci su smješteni po kućama jedne srbijanske varošice. Upravnik je znao da su slabo obučeni. Razmišljao je šta da radi, kako da ih dovede na predstavu i sjetio se. Imao je jednu podugačku bundu, opakliju, koja je služila kao kostim u našim predstavama, u njima su se pojavljivali ruski ministri ili kakav bogatiji trgovac. Upravnik je po momku slao bundu pa je tako jedan po jedan glumac stizao na predstavu.”
On provodi šest godina u različitim putujućim družinama, a prvi stalni teatarski angažman dobio je 1935. godine u Narodnom pozorištu iz Skoplja. Bio je to rastanak sa putujućim družinama. Na putu umjetničke afirmacije narednu godinu će provesti u teatru na Cetinju, a potom sledi angažman umetničkih ansambala na Cetinju, Banjoj Luci i Novom Sadu. U Novom Sadu Pašalić već pokazuje kvalitete izrazito karakternog glumca. Prve korake na sceni Pozorišta u Sarajevu načiniće ulogom u predstavi Ismet i Almasa 1941 godine. U tom teatru Pašalić će ostvariti brojne glumačke kreacije u raznovrsnom respektabilnom repertoaru, po kojima će ga publika pamtiti, a najznačajnije su tumačenje likova Hamleta, Sirana, Vekovića… Opštepoznato je da je Safet Pašalić prvi bosanskohercegovački glumac koji je odigrao lik Šekspirovog Hamleta. Ovu predstavu, u kojoj je Pašalić briljirao kao danski kraljević, režirao je veliki hrvatski reditelj Branko Gavella. (Ta činjenica je poslužila kao ispiracija velikom hrvatskom dramskom piscu Slobodanu Šnajderu da napiše svoju dramu Gamlet.)
Pašalić odlazi 1949. u Mostar i formira Oblasno Narodno pozorište, u kojem biva angažovan kao direktor, glumac i reditelj. Pašalić će svoju teatarsku misiju u Mostaru završiti 1951, upravo u godini kada Mostar dobiva novu kazališnu zgradu… Nije ga „držala” direktorska fotelja, jer su ga neodoljivo privlačile „daske koje život znače”! Vraća se u Narodno pozorište u Sarajevu i kao karakterni glumac Safet Pašalić je posebno bio uspešan tumačeći repertoar Šekspirovih drama, kao i klasike uopšte… U dramama Miroslava Krleže posebno je zapamćen kao tumač Ignjata Glembaja i grofa Lembacha za koju je 1947. je nagrađen specijalnim republičkim priznanjem. U delima bogate ruske klasike Pašalić ostvaruje značajne domete, pa će tako za ulogu Dorna u Galebu Antona Pavloviča Čehova 1957. dobiti i Šestoaprilsku nagradu grada Sarajeva. Pojavljujući se na pozornici u malim ulogama, on je davao poseban ton predstavi u kojoj bi učestvovao, i od malih uloga pravio veličanstvene kreacije!…
Po povratku u Sarajevo, ovaj istinski umetnik – monument pozorišta u BiH, pokreće brojne promene u teatarskom životu, iskazuje se i kao dramski pisac… Bili su to tekstovi, koji su za to doba imali izrazitu oreolu avangardnosti. Njegov dramatičarski rad u počecima je vezan za stvaranje dramskih tekstova sa Miodragim Žalicom… Tako će nastati drame Rt prema mjesečini, Glumci i rode i Sviće ugašeni dan. On je napisao i libreto za prvi bh. balet, a prema veličanstvenoj poetskoj prozi Hamze Hume Grozdanin kikot.
A nekako u to vreme je počeo i veliki razvoj jugoslovenske kinematografije, pa će Safet ostaviti traga u filmskoj umetnosti u sjajnim ulogama u filmovima: Stojan Mutikaša, Hanka, To, Pjegava djevojka, Derviš i smrt, Sarajevski atentat i Stojan Mutikaša… Savremenik je mnogih promena i u pozorištu i u pozorišnoj literaturi: od klasike do antidrame.
„Slikati se može perom, pampurom i konjskim repom: svirati se može na drombulje i na list jasike, ali se ne može govoriti na lakat. Smatram da je gluma najodređenija. Ona je riječ, gest, emocija“.
Još kaže o glumcu:
„Odavno je to tako. Glumac lakše podnosi svoj poraz nego uspjeh drugog glumca. Ali u životnim situacijama postaju i drugovi i prijatelji. Glumac je bogat i u svom najvećem siromaštvu. Dijelio bi i ono što nema.”
U vremenu pomodnog procvata monodrame kao teatarskog roda, na samom kraju umetničkog a i životnog puta, Safet Pašalić je sa neizmenjenim zanosom igrao po jugoslovenskim pozorišnim i nepozorišnim prostorima svoju monodramu „Po suncu ti meni hodio“, prema tekstu starog sarajevskog pisca Safeta Kafedžića. Bilo je to svojevrsno Pozorište jednog glumca. Više od hiljadu predstava.
Glumac lirskog treptaja Safet Pašalić izneo je tako na svojim plećima svu dramatiku dugog glumačkog života, u kome je bilo i vagona treće „G“ klase, i cirkuskih šatri, i posnog pasulja, strasnih ljubavnih zagrljaja, i čežnji do bola, patnji i poniženja u pozivu, shvatanja i neshvatanja – svega je bilo u njegovom hodu za boginjom Talijom. Čudesnim lirskim tembrom ovaj čovjek je, uistinu, hodao sunčanim stazama i ostao je na sunčanoj strani teatra.
Preminuo je 15. аvgusta 1987. godine i sahranjen u aleji zaslužnih građana u Sarajevu, a njegovoj komemoraciji i sahrani prisustvovala je i delegacija iz Brčkog koja je na humku svog sugrađanina položila venac.
Piše: Predrag Nešović