Nebrojeni dramski protagonisti su svojim rediteljskim i glumačkim djelom učinili život ljepšim doživljavaocima južnoslovenskog teatra. Bez Bojana Stupice, Ljube Tadića i Zorana Radmilovića, kazališni život ne bio toliko bogat i sadržajan ni izvođačima, a ni publici. Više od sedam decenija traju ovi dramski protagonisti u prostoru koji je i pored svih dioba jedinstveni teatarski i kuturološki prostor, s obzirom na razumijevanje i jezičke sličnosti. Vidi se to i u teatarskom vremeplovu dokumentarnog karaktera prezentiranom u izložbenim prostorima Umjetničke Galerije u Brčkom za vrjieme XXXVII Susreta pozorišta/kazališta.
Druge decenije trećeg milenijuma, kada se organizuju XXXVII Susreti pozorišta/kazališta, je 110 godina od rođenja i pola vijeka od smrti arhitekte južnoslovenskog teatra Bojana Stupice. Čitav život ovog neumornog kazališnog pregaoca je bio kazalište u trajanju, u dahu, u emociji. Neumorni producent, na jednoj strani, koji osniva najveće teatarske institucije na južnoslovenskom prostoru, a na drugoj reditelj, uvijek je istrajavao u svojim namjerama. Darovit, hrabar i odlučan izazivao je uvijek veliku opasnost onima koji su se zadovoljavali u prosječnosti. Čak i kada su se surovo obračunavali sa njim, u njegovim pozorištima koje je podizao ni iz čega, istrajavao je u svojim kazališnim vizijama ne odričući se nikada ni minuma „svoga daha“. Njegove režije su imale zvuk sonetnih stihova scene, tako da je u jednom identitetu, onom umjetničkom, spojio viziju arhitekte južnoslovenskog teatra i stihove pjesnika iskazane u spostvenim mizanscenskim rješenjima. Kao što su njegove predstave trajale godinama i decenijama, tako i fenomen Bojana Stupice traje i pola stoljeća poslije njegove smrti u svemu onome što ima prizvuk izuzetnog kvaliteta i posvećenja u sferi kazališta i cjelokupnog umjetničkog procesa.
Za vrijeme Drugog svjetskog rata bio je zatočen godinu dana u logoru Gonars, kod Udina. Po završetku Drugog svjetskog rata bio je pomoćnik upravnika Drame u Slovenskom narodnom gledališču u Ljubljani. Za dvije godine je stigao da postavi deset predstava, sa sopstvenom scenografijom.
U Moskvi i Lenjingradu boravi 1946. godine, gdje je upoznao sovjetsko pozorište. Po povratku je napravio elaborat i osnovao centralno jugoslovensko pozorište – JDP, u Beogradu, po uzoru na ruski MHAT. Zgrada je podignuta u parku Manjež, po njegovim i instrukcijama arh. Belobrka, na mjestu jahačke škole, a Stupica je bio umjetnički direktor pozorišta, od 1947. do 1952. godine. Okupio je reprezentativnu ekipu glumaca iz Zagreba, Splita, Ljubljane, Novog Sada i Sarajeva, koji su stvarali novo pozorište visokog literarnog i scenskog nivoa: Jozo Laurenčić, Joža Rutić, Jovan Milićević, Viktor Starčić, Mladen Šerment, Tomislav Tanhofer, Salko Repak, Dejan Dubajić, Milan Ajvaz, Ljubiša Jovanović, Karlo Bulić, Kapitalina Erić, Marija Crnobori, Branko Pleša, Rahela Ferari, Milivoje Živanović, Mira Stupica, Stevo Žigon, Sonja Hlebš, Sava Severova, Bert Sotlar, Branka i Mladja Veselinović, Petar Slovenski.
Iz pozorišta koje je formirao, beogradskog JDP, je bio prinuđen da ode 1952. godine. Otišao je u Ljubljanu. Od 1955. godine Stupica prelazi u Zagreb, na poziv HNK, i tamo provodi tri sezone ponovo uspješno režirajući („Sveta Ivana“, „Gloria“, „Ribarske svadje“, “Optimistička tragedija“, „Kolomba“, „Kavkaski krug kredom“…)
Dvije godine (1956 i 1957) je bio profesor na zagrebačkoj Kazališnoj akademiji.
Ponovo ga, 1957. godine, pozivaju u JDP, gdje je ostao samo jednu sezonu, napravivši „Prosjačku operu“ i „Gospodju ministarku“, a potom je prešao u beogradsko Narodno pozorište. Sa HNK je, u međuvremenu, nastavio saradnju. Ukupno je u zagrebačkom nacionalnom kazalištu režirao dvanaest predstava za sedam sezona.
Od 1959. godine Bojan Stupica je neumorno radio: režirao je u Narodnom pozorištu, „Bošku Buhi“ i novoosnovanom „Ateljeu 212“. On je formirao „stabilno jezgro“ budućeg velikog pozorišta. Okupio je zajedno Taška Načića, Ružicu Sokić, Boru Todorovića, Branku Petrić, Petra Banićevića i druge glumce i uz brojne peripetije, projektovao i otpočeo sa gradnjom zgrade novog pozorišta – Ateljea 212. Sa Radošem Novakovićem bio je prvi rukovodilac, a potom je to mesto preuzela Mira Trailović.
Od 1964. godine prešao je u slobodne umjetnike, a 1968. godine ponovo postaje upravnik JDPa. Iste godine doveo je u to pozorište grupu glumaca, koje su nazivali „Bojanove bebe“: Gojko Šantić, Tanasije Uzunović, Milan Gutović, Josif Tatić, Slobodan Djurić, Ivan Bekjarev, Đurđija Cvetić, Svetlana Bojković, Mirjana Vukojčić, Branko Cvejić. Poslije niza peripetija, koje su ga pratile tokom cijelog života, ponovo režira i gradi svoje treće pozorište, koje će posle njegove smrti, 1970. godine, ponijeti njegovo ime –„Teatar Bojan Stupica“.
Za šezdeset godina života Bojan Stupica je stigao da režira 116 predstava u domaćim i 14 u inostranim pozorištima, dva igrana filma. Uradio je 140 scenografija, sagradio i postavio na noge tri pozorišta, odigrao pet filmskih i 37 pozorišnih uloga.
Glumački bard Ljuba Tadić
U godini (2020) kada se organizuju XXXVII Susreti pozorišta/kazališta je petnaest godina od smrti glumačkog barda istorijskih drama Ljube Tadića. Bio je južnoslovenski velikan glume radoznalog duha.
Studije glume završio je na Akademiji dramskih umjetnosti u Beogradu, u klasi profesora Joze Laurenčića. Glumačku karijeru je započeo je u pozorištu „Joakim Vujić“ u Kragujevcu, ali je igrao i u Beogradskom dramskom pozorištu, Narodnom pozorištu u Beogradu, Jugoslovenskom dramskom pozorištu, Ateljeu 212, ali i u alternativnom pozorištu “Magaza”, koje je zajedno sa suprugom Snežanom Nikšić osnovao 1983. godine.
Izgovorene scenske riječi Ljube Tadića su svojevrsna glumačka sabrana djela između stvarnosti i imaginacije, između vanvremenosti i svevremenosti. Riječi sa scene Ljube Tadića se svojom sanagom i uvjerljivošću uzdižu do neslućenih visina. Cijeli svoj glumački vijek Ljuba Tadić je posvetio riječima. I danas se u scenskom ambijentu živi riječ ovog glumačkog barda istorijskih drama. U kazalištu je itekako živa glumačka riječ Ljube Tadića.
Majstor humora Zoran Radmilović
U drugoj dekadi trećeg milenijuma, kada se organizuju XXXVII Susreti pozorišta / kazališta, je trideset i pet godina od smrti kralja humora i improvizacije Zorana Radmilovića. Vrsni majstor humora ostavio je neizbrisivi trag u komici južnoslovenskog prostora. Nikada daleko od Radovana III, a blizu sažimanja svega onoga što podrazumijeva fenomen vedrog tragičara. U toj fiolozofiji glume je sadržan svojevrsni credo Zorana Radmilovića.
Glavnu ulogu u pozorišnoj predstavi „Kralj Ibi“, koja se smatra njegovom „ulogom života“, odigrao je 1964. godine. Žarijeva predstava sa Radmilovićem je imala veoma dugi vijek trajanja (do 1978).
Još jedna pozorišna predstava sa identifikuje sa Zoranom Radmilovićem. Komad „Radovan III“ autora Dušana Kovačevića je odigrao 299 puta. Ova uloga mu je donijela titulu „kralja humora i improvizacije“. Kritika ju je u početku negativno ocijenila, ali vremenom je postala kultna.
Glumio je Zoran Radmilović i u drugim pozorišnim predstavama, a neke od njih su: „Višnjik“, „Uloga moje porodice u svetskoj revoluciji“, „Oj, Srbijo, nigde lada nema“, „Diplomci“, itd. Radmilović je jedan od najboljih i najvoljenijih južnoslovenskih glumaca, kao i jedan od najvećih komičara sa pomenutih prostora. U svim sredinama je bio voljen kao tužni komičar i vedri tragičar, bez obzira gdje sui predstave u kojima je igrao producirane. U njegovim scenskim kreacijama do izražaja je dolazila glumačka nadarenost i smisao za komiku. Veoma lako je to donosio na scenu, a publika jer upijala svaku njegovu riječ i gestu.
Autorska svjedočanstva i pečati
U dramskom angažmanu Bojana Stupice, Lube Tadića i Zorana Radmilovića teatarski čin se prezentuje kao specifičan i originalan. Rediteljski i glumački rad pomenutih kazališnih autoriteta odlikuje akcentualizacija neponovljivosti, odnosno efekat koji podrazumijeva u jednom izvođenju predstave samo jedan iskaz. Svaka naredna repriza njihovih predstava je bila novi vid ispoljavanja. Kazališni komadi Stupice, Tadića i Radmilovića u svom stvaralačkom procesu izazivaju posebnu emociju i atmosferu, koja je obojena specifičnim autorskim svjedočanstvima i pečatima.
Pišu: Srđan Vukadinović i Jakov Amidžić
Foto: Dejan Đurković