Pozorišno dokumentarno su zavrijedili pažnju u toku Internacionalnih teatarskih susreta Brčko distrikta i autori koji su stvarali na prelazu vjekova ili na prelazu sistema, krajem XIX i tokom XX vijeka. Pet autora je našlo svoje mjesto u galerijskim postavkama tokom Susreta. Svojim djelovanjem i spisateljskom karijerom u pomenutom periodu svoje mjesto su zauzeli. Riza-beg Kapetanović Ljubušak, Osman Djikić, Rasim Filipović, Hamza Humo i Safet Kafedžić. Bili su tvorci i rodonačelnici onoga što se zove bošnjačka i bosanskohercegovačka drama u začecima njenog pojavljivanja.
Odanost preporodu i Riza-beg Kapetanović
Bošnjački književnik Riza-beg Kapetanović Ljubušak (Vitina kraj Ljubuškoga 25. maj / svibanj 1868. – Sarajevo, 24. decembra / prosinca 1931.) je jedna od najznačajnijih pojava na književnoj i društvenoj pozornici BH društva, na razmeđu XIX i XX vijeka.
Završio je ruždiju i „Knaben-pensionat“ (vojno kadetsku školu) u Sarajevu, kao prvi Bošnjak koji je to uradio nakon austro-ugarske okupacije BiH (1878).
Uz Safvet-bega Bašagića, Riza-beg Kapetanović Ljubušak jedna je od najvažnijih pojava na književno-historijskoj sceni razvoja bošnjačke kulture i književnosti. Autor prvog soneta u bošnjačkoj književnosti, što svjedoči o specifičnom historijskom trenutku u kojem je djelovao Ljubušak, a u kojem su zapadno-evropske književne forme počele prodirati u bošnjačku književnu tradiciju. U tom snažnom prodoru “tuđih” kulturnih formi, autori sa razmeđa vjekova, inspiraciju traže u sevdalinkama i baladama iz usmenog naslijeđa, ne gubeći vezu s narodnom tradicijom.
Pratio je Ljubušak društvena kretanja među bosanskohercegovačkim Muslimanima, i drugim narodima u Bosni i Hercegovini. Sve je to dovodio u određeni opšti kontekst.
Prvenstveno je prepoznat kao pjesnik. Prvu svoju zbirku pod nazivom „Pjesme“ objavio je 1893.godine. Za teatarsku umjetnost je najznačajniji dramski spjev „Hadžun“ (1906), koji je izdao u sopstvenom privatnom izdanju. U toj svojoj dramskoj storiji Riza beg Kapetanović obrađuje život hadži Mehmed-bega Rizvanbegovića-Hadžuna, gospodara Hutova u Hercegovini.
Bio je jedan od prvih saradnika prvog muslimansko porodičnog časopisa u Bosni i Hercegovini koji se zvao „Behar“ (1900). Pored pjesama i kraćih priča, u ovom časopisu je objavio i veću folklorističku studiju „Šta ne valja raditi“. Također, sarađivao je u časopisima „Bošnjak“ i „Nada“.
Folklorna drama i Osman Đikić
Bosanskohercegovački pjesnik, pisac, dramatičar, javni i društveni radnik Osman Đikić (Mostar, 7. januara / siječnja 1879 – Mostar 30. mart / ožujak 1912) pripada krugu i dramologa koji su djelovali na prelazu vjekova.
U rodnom gradu je završio ruždiju i nekoliko razreda gimnazije. Kad je isključen iz gimnazije, seli se za Carigrad (danas Istanbul), gdje nastavlja školovanje. Iz Carigrada odlazi u Beograd, a onda u Beč, gdje završava trgovačku akademiju.
Radio je kao bankovni činovnik u Zagrebu, Brčkom i Mostaru. U Sarajevo se seli 1910. godine, nakon što je izabran za sekretara muslimanskog kulturnog društva “Gajret” i za urednika lista “Gajret”, a već sljedeće, 1911. godine, pokreće politički list “Samouprava”.
Veoma mlad je počeo pisati poeziju, a svoja djela objavljivao je u listovima “Bosanska vila”, “Zora”, “Behar” i dr. Izdao je zbirke pjesama: „Pobratimstvo“ (1900), “Muslimanskoj mladeži” (1902), “Ašiklije” (1903) i “Đaurko lijepa” (1905).
Autor je i drame “Zlatija” (1906), koja se prikazivala na “Gajretovim” i drugim zabavama. Ova drama pripada kategoriji folklorne drame, kakve su mi i drame: „Stana“, (1906), „Muhadžir“(1909) i „Nehrudin Rebihić“.
Osman Đikić je i sakupljač narodnih umotvorina, ali ih nije objavio, već je sve skupljeno ustupio Srpskoj akademiji nauka i umjetnosti u Beogradu.
Razmeđe sistema i Rasim Filipović
Spisateljsko djelo Rasima Filipovića (Rastoka pored Ključa, 1909 – Zagreb, 1983) je sigurno jedno od najplodnijih dramskih djela između dva svjetska rata, ali i tokom i nakon Drugog svjetskog rata. Filipović se u književnosti ne javlja samo kao dramski pisac, nego i kao pisac kratkih proza (novele i crtice) i romana.
Četverogodišnju građansku školu trgovačkog smjera završava u Sarajevu. Godine 1943. godine odlazi u partizane. Nakon Drugog svjetskog rata bio je urednik kulturne rubrike u Sarajevskom dnevniku. Od 1947. do 1951. godine radi u Ministarstvu prosvjete NR Hrvatske. Jedno vrijeme bio je direktor Zemaljskog kazališta lutaka, a 1951. godine radi u Državnom izdavačkom poduzeću „Zora“.
U međuratnom periodu Filipović je napisao svoje najznačajnije drame koje su izvođene u pozorištima u Sarajevu Zenici i Banja Luci. Njegove najznačajnije drame su: „Mošćanice, vodo plemenita“, „Otkako je Banja Luka postala…”, „ProšetalaHana pehlivana“, „Neumoljive strasti“,„Raspadanje“ i „Prikaza”.
Zahtjev jednog vremena i Hamza Humo
Književni stvaralac Hamza Humo (Mostar, 30.decembar / prosinac 1895. – Sarajevo, 19. januar / siječanj 1970) pripada onoj grupi BH autora koja je stvarala prema zahtjevu jednog drugog vremena od onog preporodnog između dva vijeka, a koji se tiče prelaza iz jednog sistema u drugi.
U Mostaru je pohađao mekteb, osnovnu školu i gimnaziju. Nakon sarajevskog atentata (1914), koji ga zatiče kao đaka mostarske gimnazije, je uhapšen, a zatim interniran u Mađarsku (Komarovo). Poslije toga (1915) je mobilisan u austro-ugarsku vojsku. Do kraja Prvog svjetskog rata je služio kao tumač i pisar u bolnici u Beču. Nakon rata vraća se u Mostar i maturira, a potom odlazi na studije historije umjetnosti u Zagreb, potom Beč i Beograd.
Prvim književnim ostvarenjem, zbirkom pjesama “Nutarnji život” javlja se 1919. godine.
U vremenu između dva svjetska rata, kada najplodnije i najintezivnije stvara, objavio je više pjesničkih knjiga i svoje najčuvenije i najznačajnije djelo, lirski roman “Grozdanin kikot” (1927) koji će doživjeti više izdanja i biti preveden na mnoge jezike.
Uređivao je je između dva rata list „Zabavnik“, pa časopis „Gajret“. Do početka Drugog svjetskog rata radio je kao novinar lista „Politika“. Drugi svjetski rat provodi u Cimu kod Mostara. Od 1945. uređuje list „Novo doba“, a potom je urednik Radio Sarajeva i direktor Umjetničke galerije. Po motivima romana “Adem Čabrić” (1947.) snimljena je televizijska serija pod nazivom „Kože“.
Za svoje raznorodno i obimno književno djelo Hamza Humo je, pored drugih priznanja, dobio dvije velike nagrade Nagradu Srpske akademije u Beogradu, i 1960. godine Dvadesetsedmojulsku nagradu SR BiH, koja mu je dodjeljena za životno djelo.
Stradalništvo bezumlja jednog vremena i Safet Kafedžić
Svestrani autor Safet Kafedžić (Sarajevo, 1910 – ) je pored niza pjesama koje su osim među korice knjiga, završile i kod interpretatora sevdalinki, značajan i po svom dramskom spisateljstvu. Svoje tekstove je pisao, uglavnom, za amaterska pozorišta, ali su ih izvodili i profesionalni teatri kao što su sarajevsko Narodno pozorište ili Kamerni teatar 55..
Svoje pjesništvo je nosio uz sebe. Prepuno Bosne i njene kulturne tradicije. Pisao je poeziju i komade za amatersko KUD „Gajret“, kao što su: „Džaferbegov jemin“, satiru „Čaršijska posla“, monodramu „Po suncu ti meni hodio“.
Bio je angažovan i kao humorista na Radio Sarajevu u emisiji „Veselo veče“, i u emisiji „U đul bašči“.
Iako je imao u svom spisateljstvu impozantne rezultate zahtjev, bolje reći sistem vremena ga je kočio. Razlog je njegov 20-godišnji robijaški staž u Zenici, na koje je bio osuđen zbog bizarnih razloga ideološke prirode.
Svaki od pet autora (Kapetanović, Djikić, Filipović, Humo i Kafedžić) u svom vremenu stvaralaštva promovisali su bolji i pravedniji život. Iako njih protivrječnosti i nehumanosti sistema nisu štedjele životnih nedaća i patnji, ostavili su mnoga toga o tim „poganim vaktovima“ u izmaglicima na razmeđu stvarnosti i fikcije. Započeli su i proširili dramsku paletu bosanskohercegovačke dramologije , svako iz svog ugla i vremena. Njihova djela su autentični prilog jednim vremenima u kojima su se gradile civilizacija i vrijednosti na južnoslovenskom prostoru.
Pišu: Srdjan Vukadinović i Jakov Amidžić