Dokumentarni karakter kazališnog trajanja postignut je u okviru XXXVII Susreta pozorišta/kazališta i kroz prikaz spisateljskog djelovanja začetnika bošnjačkog preporoda (Bašagić, Mešić, Dubravić), zatim romansijera tanane duše (Pekić) ili pisca evropske kulture i balkanske zaostalosti (Selenić), kao i hroničara BH povijesti (Jančić).
Druge decenije trećeg milenijuma, kada se organizuju XXXVII Susreti pozorišta/kazališta, su tri jubileja autora koji su začetnici bošnjačkog preporoda, odnosno razvoja duhovnosti pomenutog ambijenta i početnih djela kao spisatelji, u oblasti kazališne umjetnosti. Vijek i po je od rođenja Safvet–bega Bašagića i 140 godina Husejna Dubravića Đoge. Takođe, sedam i po decenija je od smrti Adem–age Mešića, odnosno od godine kada je netragom nestao.
Safvet-beg Bašagić je objavio religiozni ep „Mevlud“ (1924), spjev u slavu Muhamedova rođenja. Napisao je i tri drame u stihovima, od kojih su dvije dovršene: „Abdullah paša“, dramski spjev iz 18. stoljeća (1900) i „Pod Ozijom“ ili „Krvava nagrada“, dramski spjev iz 16. stoljeca (1905).
Adem-aga Mešić je bio kulturni mecena, a napisao je više članaka i brošura („Namet na vilajet“ i dr.), te dramu „Carevićev rob“ (prerađenu u „Ismet i Almera“).
Husejn Dubravić Đogo je prvu crticu objavio 1900. godine. Pisao je pjesme, humoreske i komedije, objavljivane mahom po časopisima. Javnosti je uglavnom bio poznat kao komediograf.
Sva tri autora, kao začetnici bošnjačkog preporodnog perioda, su pisci mentaliteta, običaja i tradicije koji su svojim djelom odigrali značajnu ulogu u razdoblju na razmeđu dva vijeka.
U godini kada se organizuju XXXVII Susreti pozorišta/kazališta (2020), navršava se 90 godina od rođenja Borislava Pekića, dramatičara tanane duše u vremenu čuda. Djelo ovog dramskog pisca i romanopisa je „zlatno runo“ književnosti u vremernu čuda, kako je i naziv jednog njegovog grandioznog djela. U svojim djelima koja su doživjela svoju inscenaciju ovaj autor nije ravnodušan ni prema zlatnom runu, kao ni prema vremenu čuda, koja se upravo žive u drugoj deceniji trećeg milenijuma. Ovaj dramski pisac, romansijer, filmski scenarista i akademik spada u red najznačajnijih južnoslovenskih književnika 20. vijeka.
Najpoznatija djela Borislava Pekića su: „Bjesnilo”, „Zlatno runo”, „Kako upokojiti vampira”, „Odbrana i posljednji dani”, „Vrijeme čuda” i „Atlantida”. Film „Dan četrnaesti” je rađen prema filmskom scenariju Borislava Pekića, a predstavljen je na Kanskom filmskom festivalu, 1961. godine.
Uživa Borislav Pekić status zanimljivog pozorišnog pisca, a najpoznatiji je njegov pozorišni komad „Cincari” iz 1979. godine. Zasnovan je na četvrtom tomu djela „Zlatno runo”, a izvođen je veliki broj puta. Svoju jako uspješnu karijeru propraćenu nagradama Pekić nastavlja komadima „Stepenik” i „Kako zaboraviti gospodina Martina”. Mnoge svoje romane Pekić je adaptirao za film. Isto tako, uradio je preko dvadeset scenarija za filmove. Film „Vrijeme čuda” je predstavljen na filmskom festivalu u Kanu 1991. godine.
Pekićeva djela prevedena su njemački, engleski, italijanski, francuski, holandski, španski, češki, poljski, mađarski, slovački, retoromanski, rumunski, slovenački, makedonski, grčki, albanski, ukrajinski i švedski jezik.
Dvadesete godine trećeg milenijuma, kada se organizuju XXXVII Susreti pozorišta/kazališta je dvadeset i pet godina od smrti Slobodana Selenića, dramskog autora na razmeđu epoha. Okom prefinjenog društvenog kritičara sagledava jednu epohu koja nadolazi poslije Drugog svjetskog rata, i u kojoj on sazrijeva kao čovjek i kao autor. Pojave u društvu sagledava iz ugla smjenjivosti slabijih snažnijima. Kulturološke i ideološke razlike su teme koje Selenić provlači i kritikuje kroz svoja dramska djela i čitaoce navodi na razmišljanje, te ih ne ostavlja ravnodušnim. Kao kritičar teži objektivno da sagleda predmet kritike čiji je cilj napredak i edukacija. Kroz svoja djela promoviše građansko društvo. Bio je pisac velikih tema koje su izazivale tektonske poremećaje i još veći vizionar.
Bavio se pisanjem drama, romana, prevođenjem i kritikom. Iako se za pisanje odlučuje kasno, tek u trideset petoj godini u dramskom spisateljstvu zauzima značajno mjesto u južnoslovenskoj dramologiji.
Objavio je veliki broj romana, tri drame i nekoliko dijela pozorišne kritike.
Kao pisac drama, Slobodan Selenić je slovio za izuzetnog autora. Za života je napisao tri drame. Drame su mu zapravo preslikani romani iste tematike, jednakog viđenja društva i dramske realnosti jedne epohe.
U godini (2020) kada se organizuju XXXVII Susreti pozorišta/kazališta, je 65 godina od rođenja Miroslava Jančića dramskog hroničara bosanskohercegovačke povijesti. Angažovani tekst vrsnog intelektualca, kakav je Jančić i bio, svojom intrigantnošću uvijek izaziva pažnju onih koji ga čitaju ili gledaju uprizorenog na sceni.
U književni život ulazi polovinom 6o-ih godina XX vijeka. Objavio je više romana, među kojima su: „Tvrtko“, „Crni sine“, „Svitac“, „Kako sam izdao nacionalnu stvar“ i „Poslednji ambasador“. Djela su mu prevedena na ruski, češki, poljski, slovenački i engleski jezik.
Težište njegovog spisateljskog opusa je dramsko stvaralaštvo, za koje je i najviše nagrađivan. Njegove drame „Bosanski kralj“, „Kolo“, „Ko živ, ko mrtav“ i „Bundžije“ su najviše izvođene. Napisao je i scenario za film „Pismo, glava“, kao i baletsku predstavu „Satana“.
Koncept pozorišno dokumentarnih prikazanja dramskog spisateljstva regionalnih dimenzija nosi i sadrži u sebi jedan krak u kretanju i razvoju Susreta pozorišta/kazališta, a samim tim i teatarske umjetnosti. Scenski izraz koji su doživjeli dramski predlošci tretiranih autora na južnoslovenskim kazališnim scenama pokazuje stvaralački hod od još neizgrađenih dramoloških formi do savremenog i modernog teatra na lokalnom i regionalnom nivou.
Piše: Srđan Vukadinović
Foto: Dejan Đurković